گروه ادبیات عرب کوهدشت  

فعل ثلاثي مجرد به فعلي گفته مي‌شود که اولین صیغه فعل ماضی آن داراي سه حرف اصلي مي‌باشد و فعل ثلاثي مزيد به فعلی گفته مي‌شود که اولين صيغه ماضي آن بيش از 3 حرف داشته باشد .

فعل‌هاي ثلاثي مجرد : مانند : ذَهَبَ ، عَلِمَ ، قَرُبَ

فعل‌هاي ثلاثي مزيد : مانند : اَکرَمَ ، جاهَدَ ، علـَّمَ  و.... 

در واقع مي‌توانيم بگوييم ثلاثي مجردها ، هنوز ازدواج نکرده‌اند ومزيدها ازدواج کرده و مسئوليتها به گردنشان اضافه شده است . براي همين با توجه به تعداد فرزندان مسئوليتشان کم وزياد است .

براي ياد گرفتن سريع اين وزنها کافي است شما به طريقه پيدا کردن وزن کلمه که درسال سوم راهنمايي ياد گرفتيد کاملاً آشنا باشيد . به عنوان مثال : وزن کلمه  انکسار :  انفعال  ،  مُجَاهَدَة : مُفَاعَلَة  و.....

مهمترين وزنهاي ثلاثي مزيد عبارتند از : افعال ، تفعيل ، مفاعلة ، تفاعل ، تفعّل ، انفعال ،  افتعال، استفعال

بابهاي افعال ، تفعيل ، مفاعلة : داراي 1 فرزند  هستند.

بابهاي تفاعل ، تفعّل ،انفعال ، افتعال: داراي 2 فرزند هستند.

باب استفعال داراي 3 فرزند است .

يادتان باشدمعیارتشخیص حروف زائدو اضافه در نظر گرفتن  اولين صيغه فعل ماضي مي‌باشد و تعداد فرزندان را هم بر همين اساس اعلام کرديم و اکنون صيغه اول ماضي ، مضارع و مصدر هر يک از آنها را بيان مي‌کنيم.

باب افعال :   أفعَلَ .  يُفعِلَ . افعال             أرسَلَ . يُرسِلُ  . ارسال

باب تفعيل :  فـَعَّـلَ  . يُفعِّـلُ . تفعيل          کـَلـَّمَ  . يُکـَلـِّـمُ . تکليم 

باب مفاعلة :  فاعَلَ . يُفاعِلُ . مفاعلة         قاوَمَ . يُقاوِمُ . مقاومة 

باب تفاعل : تفاعَـلَ . يَتـَفاعَلُ . تفاعُل      تظاهَرَ . يتظاهَرُ .تظاهُر

باب تفعـُّل : تفعَّلَ . يَتفعَّلُ . تفعُّل             تجَمَّلَ . يتجمَّلُ . تجمُّل

باب انفعال : اِنفعَلَ . ينفعِلُ . انفعال           انکسَرَ . ينکسِرُ . اِنکسار

باب افتعال : اِفتعَلَ . يفتعِلُ . افتعال          اِنتشَرَ .ينتشرُ .انتشار

باب استفعال : اِستفعَلَ . يستفعِلُ . استفعال     استخرَجَ . يستخرِجُ . استخراج 

هر يک از فعل هاي ماضي يا مضارع در هر باب درست مانند فعل هاي ثلاثي مجرد صرف ميشوند . يعني هر کدام از آنها در هر باب 14 صيغه ماضي و14 صيغه مضارع دارند .

معاني هر يک از اين بابها :

دو باب افعال وتفعيل براي متعدي کردن به کار ميروند. يعني که فعل ما به مفعول نياز دارد .

مانند : ذهَبَ  : رفت  ،  أذهَبَ : برد

باب مفاعلة و تفاعل براي مشارکت هستند ولي در باب مفاعلة مشارکت يک طرفه است و به همين دليل با حرف (با) ترجمه ميشود ودر باب تفاعل مشارکت دو طرفه است و به همين دليل با عبارت (با يکديگر) ترجمه ميشود . مانند : کاتبَ عليٌ حسناً . علي با حسن نامه نگاري کرد .

 تکاتـَبَ عليٌ وحسنٌ . علي وحسن با يکديگر نامه نگاري کردند .

سه باب تفعّل ، افتعال و انفعال زماني به کار ميروند که ما چيزي را از کسي بخواهيم و او قبول کند يا بخواهيم تأثيري را در شئ‌‌اي ايجاد کنيم وآن تأثير ايجاد شود. مانند : علَّمَ المعلمُ علياً.    تعلَّمَ عليٌ. معلم به علي ياد داد. علي ياد گرفت. و باب استفعال براي طلب ودرخواست به کار ميرود. مانند : إِستغفَرتُ اللهَ. از خدا آمرزش خواستم.

نکات مهم :

1-   باب انفعال  هميشه لازم است يعني احتياج به مفعول ندارد .

2-   همزه باب افعال هميشه مفتوح است . چه در ماضي چه در امر مخاطب ، مانند: أ کَرَمَ -         أ کَرِم

                                                                                               ماضی                 امر مخاطب

3-   مصدر باب مفاعلة 2 وزن دارد ، مفاعلة و فِعال  ، مانند : مُجاهدة و جهِاد

4-   ماضي بابهاي تفاعل وتفعّل داراي حرف (ت ) است . با مضارع و امر اشتباه نشود . مانند : تَظَاهَرَ و تَیَسَّرَ